Боловсролын тодорхойлолтууд1

Агуулга нь эцсийн эцэст тухайн нийгмийн нийгэм эдийн засаг, улс төрийн байгууламж, түүний материал техникийн түвшингээр тодорхойлогдох шинжлэх ухааны мэдлэг чадвар, дадал, зан суртахууны үнэт зүйл, биеэ авч явах хэм хэмжээг нийгмийн гишүүдэд эзэмшүүлэх үүрэг бүхий сургалт, хүмүүжлийн бие даасан тогтолцоог боловсрол гэж ойлгоно.

Боловсролын тодорхойлолтууд

# Нийгмийн гишүүний хувьд хүний эзэмшсэн мэдлэг, шүтлэг, урлаг, ёс суртахуун, дадал зуршлын нэгдлийг соёл гэх бөгөөд түүнийг нийгмийн захиалгад нийцүүлэн нэг үеэс нөгөө үед дамжуулах хэрэгслийг боловсрол гэж ойлгоно.
# Боловсрол гэдгийн дор түүхээр бий болсон, нийгмийн ухамсарт зохих хэмжээгээр суусан, ямар нэгэн төгс дүрд зориуд чиглүүлэн бие хүний оюун санаа, бие бялдар, нийгмийн шинжийг төлөвшүүлэх бүх л үйл явцыг ойлгоно.

Ажилгүйдэл, ядуурал7

Хэрэг төвөг өдүүлсэн залуусыг цагдаагийн байгууллагад саатуулж, бүртгэх гэхээр оршин суух хаяггүй, эрхэлсэн ажилгүй гээд суучихдаг. Ямартаа цагдаагийнхан “ажилгүй, ядуу дээр нь хаана ч бүртгэлгүй гэмт хэрэгтнүүдийн бүхэл бүтэн “арми” бий болчихоод байна” гэж ярихдаа тулахав. Тэднийг мөрдөн шалгахад бэрхшээлтэй, нэрээ үнэн, худал хэлээд байгааг нь нотлох бичиг баримт байхгүй, оргон зугтлаа гэхэд хаанахын хэн гэж эрэн сурвалжлах билээ. Ер нь бол оршин суух хаяггүй, ажилгүй гэмт этгээдүүдийн олонхи нь хөдөөнөөс хотод шилжин суурьшсан байдаг гэсэн.

Ажилгүйдэл, ядуурал5

Yүнийг нотлох өөр нэг тоо дурдая. Энэ оны эхний 11 сарын байдлаар гэмт хэрэгт 16187 хүн холбогдон шалгагдсаны 61 хувь нь ажилгүйчүүд байв. Гэмт хэргээр нь ангилж үзвэл, хүн амины хэргийн 66, хүчиндэх хэргийн 61.4, булаалтын 73.9, залилангийн 72.6 хувийг ажилгүйчүүд үйлджээ. Залилан, булаалтын хэргийг ажил төрөлгүй, тодорхой орлогогүй хүмүүс түлхүү үйлддэг нь дээрх баримтаас харагдаж байна. өөрсдөө ажил хийхгүй байж бусдын хөдөлмөрлөж олсон хэдэн төгрөгийг, эд хөрөнгийг булаах дээрэмдэх, залилан мэхэлж өөрийн болгох санаатай хүн олширсон гэсэн үг.

Ажилгүйдэл, ядуурал3

Тэр дундаа жил болгон цалин хөлс нь хорь, гучин хувиар нэмэгддэг төрийн албан хаагчидтай барьцалдах эрхгүй хувийн хэвшилд ажиллагсад. Ажилтай хэрнээ ядуу амьдарч, баталгаажих төвшингөөс доогуур орлоготой өрхийн тоонд багтаж яваа эдгээр хүмүүст уг нь төрийн дэмжлэг тун ч хэрэгтэй байгаа. Тэд арай ч нэн ядуугийн эгнээ рүү орчихгүй шиг өдөр хоногийг өнгөрөөхдөө “би ажил төрөлтэй хүн” гэж өөрийгөө тайвшруулдаг.

Харин ажилгүй хүмүүс ядууралд нэрвэгдэж, цаашлаад архидан согтуурах, гэмт хэрэгт холбогдох нөхцөл хэдийнэ бүрджээ

Ажилгүйдэл, ядуурал2

Тэгвэл ядуурлын талаар хийсэн судалгаагаар манай улсын нийт хүн амын 32.2 хувь нь амьжиргааны баталгаажих төвшингөөс доогуур амьдарч байгаа аж. Төвлөрсөн суурин газарт зургаан хүний нэг нь ажилгүй, улсын хэмжээнд ядуу амьдралтай 10 хүний нэг нь ажилгүй байна гэсэн судалгаа ч бий. Эл судалгаагаар ажилтай хэрнээ ядуу гэр бүлийн тоо ч цөөнгүй байдаг гэдгийг мэдэж болно. Гэхдээ “ажил хийвэл ам тосдоно” гэдэгчлэн хөдөлмөрлөж, цалин авч байж амьжиргаагаа залгуулна шүү дээ. Ийм өөдрөг бодлоор ажилтай ядуус сэтгэлээ зогоож буй.

Ажилгүйдэл, ядуурал1

Нөгөөтэйгүүр жил бүр их, дээд сургууль, коллежийг 40 гаруй мянган залуус төгсөж, азгүйчүүд нь ажилгүйчүүдийн эгнээг сэлбэдэг. Жилдээ нэг хэсэг нь ажилтай боллоо гэхэд жилийн төгсгөлд тэднийг нөхөх ажилгүйчүүдийг ийн “үйлдвэрлэж” байна. Yүний хажуугаар зам, барилга, авто засвар, нийтийн хоолны салбарт хятад, солонгос, япончууд хүч түрэн орж ирж, нэлээд хэдэн ажлын байраа гадныханд алдчихаж байгаа. Энэ мэтчилэн манай улсад ажилгүйдлийн төвшин тоон үзүүлэлтээр буураад байгаа атлаа чиглүүлэх бодлого нь алдагдсан гэдэгтэй маргах хүн үгүй биз ээ.

Ажилгүйдэл, ядуурал

Өнөөдөр улсын хэмжээнд 32058 ажилгүй хүн бүртгэлтэй байна.

Тэдний 18394 нь эмэгтэй, 11025 нь 25-34 насныхан. Нэг үгээр ид хийж бүтээх насныхан ажил хийхгүй гар хумхин сууж байна. Ажил хийдэггүй шалтгаан нь ихэнхдээ “нас, хүйс заагаад байна”, “олдохгүй байна”, олдлоо ч цалин бага” гэх. Угтаа олонхи нь ажил хийх хүсэлгүй байдаг. Улсын хэмжээнд ажил хайж бүртгүүлдэггүй, хөдөлмөр эрхлэлтийн албадад ханддаггүй, ажил хийх ямар ч хүсэл сонирхолгүй залуус бараг 10 мянгад дөхөж очих юм билээ. Тэдний хувьд гудамж “метрлэж” явах нь амар хялбар бололтой.

Өгэдэйн байлдан дагуулал26

Малгүй бол монгол байхгүй, малыг хайрлагтун, малыг зовоож алж болохгүй гэж олон дахин сурган хэлдэг байсан нь тийм л гүн утга учиртай байсан аж. Их хаан мөртлөө энгийн даруу, хэн ч байсан хүлээн авч уулздаг, уулзсан учирсантайгаа тэгш харьцдаг бас тэгээд өрөвчхөн сэтгэлтэй хүн байжээ. Нэгэн удаа ядуу хүнийг өрөвдөөд хатныхаа эрднын шигтгээт алтан ээмгийг мултлан өгч байсан гэдэг. Бас ядуу ардын хийсэн гар урлалын зүйлийг өндөр үнээр авах захирамж гаргаж байсан зэрэг жишээ баримт түүх сударт тэмдэглэгдэж хоцорчээ.
Өгэдэй хаан их гүрнийг удирдахдаа эцэг Чингисийн үзэл санаа, захиа гэрээсийг хатуу баримтлан хаан суусан өдрөөсөө “Чингис хаан эцгийнхээ зүдэрч байгуулсан улсыг бүү зовооё, хөлий нь хөсөр, гарыг нь газар тавиулж жаргаая” хэмээн тангараглаад үйл ажиллагааныхаа гарааг эхэлсэн билээ

Өгэдэйн байлдан дагуулал25

Өгэдэй хаан угаас уур уцааргүй, налгар тайван, алсын хараатай, илүү дутуу үггүй, бусдын үгийг тоож сонсоож эрэгцүүлэн боддог, эрдэмтэн хүнийг дээдэлдэг, түүх намтар их мэддэг, үлгэр сонсох дуртай, ядуу доодсыг өрөвдөн хайралдаг, хувийн аминцар үзэл байхгүй, юмны арга эвийг аятайхан олдог, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, улсыг удирдах их увидастай хүн байжээ. Нэг гэм нь архи балгах дуртай, энэ талаар эцэг Чингис, ах Цагаадай нараасаа удаа дараа хатуу үг сонсож явсан удаатай. Гэхдээ архи уулаа гээд төрийн хэрэг цалгардуулсан явдал огт байсангүй. Өөрийгөө “махнаас өөр хоолгүй, малаас өөр хайргүй” гэж үздэг байжээ. Үүнээс ургуулж бодохул, Өгэдэй маханд дуртай монгол эр байж. Мал, малчин хоёрыг хайрладаг монгол хаан байжээ.

Өгэдэйн байлдан дагуулал24

Гэтэл Хүчү нэгэнт нас барсан тул Туракина хатан ач хүү Ширэмүнээр хаан ширээ залгамжлуулахыг бодсон боловч тэрээр нас балчир, эрийн цээнд хараахан хүрээгүй байжээ.
Өгэдэй хаан ийнхүү эцэг Чингисийн гэрээсийг бүрэн биелүүлж Их Монгол улсыг монгол гүрний улс төрийн төв баттай болгож түүний эдийн засгийг хөгжүүлж, хот суурин байгуулж, өртөө улаа хүрэлцэхүйц суурилуулж, бичиг соёлыг дээдлэн хөгжүүлэв. «Монголын нууц товчоо»-г бичүүлж дуусгаад 1240 онд гардан хүлээж авав. Өгэдэй хаан суусан 13 жилд Их Монгол улс дэг журамтай, хөгжилтэй, хүчтэй, нэгдэл нягтралтай, гадаад харилцаа ихэд хөгжсөн байна. Энэ бол Өгэдэй хааны түүхэн гавьяа мөн. Ер нь хүссэн хэн бүхэн хаан болж үл чадах бөгөөд хэрэв хаан байвал жинхэнэ хаан төрхтэй хаан байх учиртай хэмээн Чингисийн айлдсан сургаалийг Өгэдэй хаан үнэнхүү хэрэгжүүлж чаджээ.

өгэдэйн байлдан дагуулал23

Өгэдэй хаан амьд сэрүүн байхдаа Есүй хатнаас төрсөн Хашид их хайртай байсан бөгөөд тэрээр ном эрдэмтэй, монгол, хятад бичиг сайн сурсан авъяаслаг залуу байж. Өгэдэй хаан ч түүнийг ном эрдэмтэй хүн болгох гэж чармайлт гаргажээ. Гагцхүү хаан ширээ залгамжлуулах гэсэн эцгийн итгэлийг огоорч, архинд хэт шунаж жаргалдаа хэт ташаарч явсаар залуу зандан насандаа төрөл арилжжээ. Хашийн нас барсан нь Өгэдэйн ургийнхны дотор тохиолдсон хамгийн эмгэнэлт явдал болсон ажээ. Өөрөөр хэлбэл хаан ширээ яваандаа Тулуйн удамд шилжих нөхцөл бүрджээ. Бусад хүүхэд Хүдэн, Хүчү, Харцар, Хадантөмөр цөмөөр цэрэг захирч байлдаан хийж яваад нас баржээ. Харин Рашид-ад-Дины зохиолд бичсэнээр бол Туракина хатнаас гарсан Хүчүгийг хаан сууриа залгамжлуулахаар захиж байсан боловч эрт нас барсан гэжээ. Туракина хатан Чингисийн хайртай ач Годанд дургүй хүрч Хүчүгийг хаан ширээ залгамжлуулахаар бэлтгэж байсан байна.

Өгэдэйн байлдан дагуулал22

Ер нь монголчууд Европыг дан ганц дайлсан бус тэднийг өөр хооронд нь холбож, хөгжлийг нь урагшлуулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан болохыг Б.Г.Гафусов, Л.Н.Гумилев нарын олон эрдэмтэн нэгэнт зохих ёсоор үнэлэн дүгнэж бичсэнийг энэ дашрамд өгүүлэх нь зүйтэй болов уу.
Өгэдэй хааны байлдан дагууллаар Умард Хятад нутгийг монголчууд бүрмөсөн эзэлж захиргаагаа тогтоов. Дундад Азид Цагаадайн улс, Орост Батын улс тус тус байгуулагдав. Эдгээр улсуудын улс төрийн гол төв нь Хархорум төвтэй Их Монгол улс мөн байлаа. Өгэдэй хааны биеэр дайлсан дайн богино хугацаанд амжилт олсон шалтгаан бол түүний зохион байгуулах их авъяастай шууд холбоотой байжээ.

Өгэдэйн байлдан дагуулал21

Ираны түүхч Жувейни «Дэлхийг байлдан дагуулагчдын түүх» номондоо: “... Өргөө барих газраа Бат хаан сонгон авч хот байгуулан Сарай Бат гэж нэрлэв... Ром, Сири бусад орны Султан нарт хөнглөлтийн бичиг пайз өгч, хүчин зүтгэсэн хүн бүрт шан харамж хүртээж байв” гэж бичжээ. Армений түүхч Кирокос Гандзаский бичихдээ: “Хан, тайж, ван, худалдаачин болон хохирон гомдож эх нутгаа алдсан хэн бүхэн Батад очиход тэрээр шударгаар тунгаан орон нутаг, ванлигийг буцаан өгч бичиг, пайз олгож байв. Түүний тушаал зарлигийг хэн ч эсэргүүцэж үл зүрхэлнэ” гэжээ. Дээрхи баримтаас үзэхэд Бат хаан 20 орчим жил хаанчлахдаа Их Монгол улсын дотоод гадаад бодлогод их нөлөө үзүүлсэн төрийн томоохон зүтгэлтэн аж. Түүгээр ч барахгүй Бат нь монголчуудын нэрийг Европ дахинаа гаргаж, Орос улсыг нэгтгэсэн гэдгийг хэн ч үгүйсгэхгүй биз ээ.

Өгэдэйн байлдан дагуулал20

Оросын төрийн бүтцийг өөрчилсөнгүй, татвар гувчуурыг орос хүнээр тухайлбал, оросын вангуудаар дамжуулан авч байжээ.
Батын гэр орд нь нэг хэсэгтээ Ижил мөрний дагууд нүүдлийн явуул өргөө байжээ. «Алтан орны улс ба түүний мөхөл» гэдэг номонд бичсэн нь: “Бат хаан хотын амьдарлыг бий болгож түүнтэй холбоотойгоор худалдаа наймаа хийх нь улсын санд арвин их ашиг оруулна гэдгийг ойлгож байсан” гэжээ. В.Г.Тизенгаузен бичсэн нь: “Тэрбээр (Бат хаан) маш шудрага, лалын шашинтны нөхөр байлаа. Түүний ивээл дор лалын шашинтнууд чөлөөтэй амьдарч байв” гэжээ

Өгэдэйн байлдан дагуулал19

Бас Орос нутагт оросын ард түмний эсэргүүцэл хөдөлгөөн ч хүчтэй байжээ. Монгол цэрэг ч удаан дайнд ядран сульдаж дайнаа зогсоож амрах шаардлагатай болжээ. Батын Европоос цэргээ авч буцсаны гол шалтгаан гэвэл Өгэдэй хаан нас барж, хаан ширээний төлөө тэмцэл Их Монгол улсад хурцдах төлөвтэй болсонд оршино. Их хааны орыг зөв олж сонгоход алтан ургийн дотроос Бат гол санаачлага гаргах үүрэгтэй хүн мөн байв. Бат хаан Орос дахь өөрийн харъяаны эзэмшил улсыг Өгэдэйн үед Хархорум төвтэй Их Монгол улстай зузаан холбоо тогтоожээ. Бат хаан Орос голдуу эзэлсэн нутгаа ах дүүдээ хуваан өгчээ. Бат хаан “Алтан ордон”, Ичен “Цагаан ордон”, бага дүү нь “Хөх ордон”-ы улсыг тус тус авсан гэдэг.

Өгэдэйн байлдан дагуулал18

Монгол цэргийн сүр хүчнээс Франц, Англи, Испани хүртэл айж болгоомжилж эхэлсэн байна. Ромын их хамба лам хүртэл монгол цэргээс айн сүрдэж өдөр бүр мөргөд залбирал үйлдэж байсан гэдэг. Данийн ван Галиций монголчуудаас өршөөл гуйхаар шийдэж байжээ.
Монгол цэрэг Словакийг туулж, Дорнод Чехийг эзэлж Адриатын тэнгис хүрээд байтал Өгэдэй хаан нас барсан мэдээг Бат сонсов. Бат хаан Их Монгол улсын далай хаан таалал төгссөн тэрхүү гунигт мэдээ сонсмогц Төв Европоор хийх дайнаа цааш үргэлжлүүлэхээ зогсоож 1241 оны 12 дугаар сарын эцсээр цэргээ авч гэрдэг буцжээ. Европын улс орон хүчээ хамтран нэгтгэж монгол цэрэгтэй байлдахаар зэхсэн бөгөөд Польш, Чех, Унгарын зэрэг орны ард түмэн эх орноо хамгаалан монголын байлдан дагуулагчдын эсрэг баатарлаг тулалдаж байжээ.

Өгэдэйн байлдан дагуулал17

Унгарын нутаг бол Баруун Европд нэвтрэн орох гол уулзвар зангилаа мөн байжээ. Бас Унгар нутагт мал адуулахад тохиромжтой гэж үзжээ. Түүнчлэн унгарчууд монголоос гаралтай мөртлөө элэнц, хуланцынхаа эсрэг ажил хийх ёс суртхууны эрхгүй гэж Бат үзсэн гэдэг. Орос болон бусад нутагт Батын цэрэгт цохигдож зугтсан бүхэн Унгарт зугтан очиж орогнодог байжээ. Тэр ч байтугай Батад цохигдсон Команы хаан Котияныг хүртэл цэрэг албаты нь хамт Унгарын IV Бела хаан хүлээн авч орогнуулжээ. Энэ бүхэн нь Батын Унгарт довтлох шалтгаан болжээ. Ингээд монгол цэрэг Тисса гол дээр Унгарын цэргийн гол хүчтэй тулалдаж бут цохижээ. Бат, Сүбээдэйн цэрэг Унгарын хаан IV Белаг хөөсөөр Австрийн Вена хотод хүрч очжээ.

Шинэ жилийн үдэшлэгний сонгодог будалтууд

 Шинэ жилийн үдэшлэг чинь удахгүй бодох гэж байна уу? Тэгвэл та бүхэн одоо шинэ жилээр хэрхэн хувцаслаж хэрхэн будах вэ гэсэн асуудал гарч ирж байгаа болов уу. Имйээс та бүхэндээ тус болох үүднээс хэдэн будалтыг загварыг орууллаа. Үнэхээр ялдам бөгөөд тансаг харагдуулсан будалтууд

Хамгийн өндөр мод

Хамгийн өндөр мод Манай орны ой хөвчийн моддын дотроос хамгийн өндөр нь Жодоо юм. Жодооны мөчрөөс эфирийн тос ялгаруулж авдаг. Манайд ургадаг Сибирь жодоо нь өндрөөрөө 24-26 м, цээжний өндөр дэх ишний бүдүүн нь 40-42 см болно. Тохиромжтой нөхцөлд 37-38м өндөр, 60-80 см хүртэл бүдүүн байх нь элбэг. Хамгийн халуун, хүйтэн Манай орны хамгийн өндөр халууны хэм 1944 онд Сайншанд хотод +40,8С, 1961 онд Говь-Алтай аймгийн Захуй суманд +40С тус тус тэмдэглэгджээ.